Sa pangkalahatan, oo — may kabayaran ang right of way. Kung permanenteng daanan ang itatatag, ang batayan ay ang halaga ng lupang sasakupin at ang pinsala sa natitirang bahagi. Kung pagdaan lamang nang walang permanenteng daanan, ang bayad ay para sa abalang idudulot. May eksepsiyon: kapag naikulong ang lupa dahil sa pagbebenta o paghahati ng dating iisang lupa, maaaring obligadong magbigay ng daanan ang nagbenta nang walang bayad.
Ang unang tanong ng kapitbahay ay laging “magkano?” at ang unang tanong ng humihingi ay “bakit may bayad?” Malinaw ang prinsipyo: ang paglalagay ng daanan ay pagbawas sa paggamit ng lupa ng iba, at may kabayaran iyon.
Ang Dalawang Uri ng Daanan
Malaki ang pagkakaiba ng kabayaran depende sa itatatag.
- Permanenteng daanan — may nakalaang bahagi ng lupa para dito; ang kabayaran ay batay sa halaga ng lupang sasakupin at sa pinsalang idudulot sa natitirang bahagi;
- Pagdaan lamang — walang permanenteng daanan, dumadaan lang paminsan-minsan; ang bayad ay para sa abala; at
- Kasunduang pribado — anumang napagkasunduan ninyo, basta hindi labag sa batas.
Kailan Puwedeng Walang Bayad
Ito ang madalas hindi alam ng mga tao. Kapag ang lupa ay naikulong dahil sa pagbebenta, pagpapalit, o paghahati ng dating iisang lupa, ang obligasyong magbigay ng daanan ay nasa nagbenta o sa mga naghati — at karaniwang walang kaakibat na kabayaran. Ang dahilan ay hindi makatarungang gawing kulang ang lupang binenta mo at saka pa maningil para makalabas.
Paano Tinutuos ang Halaga
- Halaga ng lupa sa lugar, batay sa mga aktwal na benta at sa pagtatasa;
- Sukat ng bahaging sasakupin — haba at lapad ng daanan;
- Pinsala sa natitirang lupa — halimbawa, nahati ang lote o nabawasan ang halaga; at
- Gastos sa pagpapagawa at pagpapanatili ng daanan, at kung sino ang sasagot dito.
Praktikal na Payo
- Ilagay sa kasunduan kung sino ang magpapagawa at magpapanatili ng daanan;
- Isaad kung anong sasakyan o gamit ang pinapayagan — dito madalas nagkakagulo pagkalipas ng panahon;
- Ipa-annotate ang kasunduan sa titulo ng dalawang lupa; at
- Kung bibili ka ng lupang nakakulong, ibawas sa presyo ang inaasahang gastos sa right of way.
Ang Mga Gastos Bukod sa Kabayaran
Ang kabayaran sa may-ari ay isang bahagi lamang ng tunay na halaga ng pagkakaroon ng daanan. Ilagay ang mga sumusunod sa iyong badyet bago ka mag-alok o bumili ng lupang nakakulong.
- Sarbey at plano ng lisensyadong geodetic engineer;
- Pagpapagawa ng daanan — graba, semento, o kanal, depende sa gamit;
- Pagpapanatili sa paglipas ng panahon, lalo na sa tag-ulan;
- Bayad sa notaryo at sa rehistro para sa kasunduan at sa annotation;
- Danyos sa tanim o estrukturang matatanggal sa daraanan; at
- Bayad sa abogado kung mauuwi ito sa korte.
Ang kabuuang halagang ito ang tunay na dagdag sa presyo ng lupang walang labasan. Kapag isinama mo ito sa pagtutuos, mas malinaw kung mura nga ba ang lupang inaalok sa iyo o mahal pala ito kapag isinama ang kailangang gawin bago mo ito magamit. Kung ikaw naman ang may-ari ng lupang dadaanan, tandaan na ang kabayaran ay hindi parusa sa iyo kundi katumbas ng bahaging mawawala sa paggamit mo. Ang makatuwirang halaga na napagkasunduan agad ay halos palaging mas mabuti kaysa sa halagang itatakda ng korte pagkalipas ng tatlong taon ng kaso.
Frequently Asked Questions
Isang beses lang ba ang bayad sa right of way? Kung permanenteng daanan, karaniwang isang beses ang kabayaran sa halaga ng lupang sasakupin. Ang paulit-ulit na bayad ay karaniwang usapin ng pribadong kasunduan, hindi ng legal na easement.
Sino ang magpapagawa ng daanan? Karaniwang ang humihingi ng right of way, dahil siya ang nakikinabang. Isulat ito sa kasunduan kasama ang pagpapanatili at pag-aayos kapag nasira.
Puwede bang taasan ng kapitbahay ang bayad pagkalipas ng panahon? Kung naitatag na ang easement at nabayaran na ang kabayaran, hindi na basta siningil muli. Kaya mahalaga ang pormal na kasunduan at ang annotation sa titulo.
Paano kung hindi kami magkasundo sa halaga? Maaaring dalhin ito sa korte at ang korte na ang magtatakda ng kaukulang kabayaran batay sa ebidensya ng halaga ng lupa at ng pinsala.
This commentary is for general informational purposes only and does not constitute legal advice. For guidance specific to your situation, please consult a licensed attorney.
Kung nagtatalo kayo sa halaga ng daanan, matutulungan ka naming timbangin kung ano ang makatarungan. Maaari kaming ma-contact sa Viber o WhatsApp, tumawag sa 0995 433 5550, o mag-email sa vivasnobles@gmail.com. Inaasahan naming makausap ka.