Ang apparent disability ay ang nakikita agad — halimbawa, ang paggamit ng wheelchair o ang kawalan ng paa. Ang non-apparent disability ay hindi halata sa paningin: sakit sa puso, epilepsy, mental health condition, autism at katulad. Pareho silang sakop ng batas at pareho ang karapatan sa 20% at VAT exemption. Ang PWD ID ang katibayan — hindi ang hitsura.
Ito ang pinakamadalas na pinagmumulan ng kahihiyan sa counter: "Hindi naman po kayo mukhang PWD." Walang batayan sa batas ang ganitong pagtingin.
Ang Dalawang Uri
- Apparent disability — nakikita agad: paggamit ng wheelchair, saklay o tungkod, kawalan ng bahagi ng katawan, kapansanan sa paningin na may gabay;
- Non-apparent disability — hindi halata: sakit sa puso at baga, epilepsy, diabetes na may komplikasyon, mental health condition, autism, learning disability, at mga bihirang sakit.
Ang Magna Carta for Persons with Disability (RA 7277) ay hindi nangangailangan ng nakikitang kapansanan. Ang batayan ay ang pangmatagalang hadlang sa buo at pantay na paglahok sa lipunan, nakikita man ito o hindi.
Ang ID ang Katibayan
Ang PWD ID ay hindi basta kard — produkto ito ng assessment ng lisensyadong doktor at ng pagsusuri ng PDAO. Kapag may hawak kang balidong PWD ID, wala nang karapatan ang cashier na muling husgahan kung PWD ka nga. Ang trabaho nila ay itala ang ID number at ilapat ang diskwento.
Kapag Kinuwestiyon Ka
Mahinahong ipakita ang ID at sabihing ang assessment ay ginawa na ng doktor at ng PDAO. Kung tumanggi pa rin, huwag makipagtalo — kunin ang resibo, ang pangalan ng cashier at manager, at ireklamo ito sa PDAO at sa DTI. May proteksiyon ang batas laban sa pang-aalipusta at diskriminasyon sa PWD, at ang paghingi ng pampublikong paliwanag tungkol sa iyong kondisyon ay maaaring pumasok doon.
Kapag Bata ang May Kapansanan
Mas mahirap ito dahil madalas hindi halata sa mga batang may autism, ADHD o learning disability, at maaaring husgahan pa sila ng ibang tao bilang pasaway lamang.
- Ang PWD ID ng bata ay kinukuha ng magulang o guardian sa PDAO, batay sa assessment ng espesyalista;
- Sa paaralan, may patakaran ng pantay na akses at may mga programang inclusive education;
- Sa pampublikong lugar, ang ID ang katibayan — hindi kailangang ipaliwanag ang kondisyon sa nagtatanong; at
- Sa gamot at therapy, malaki ang naitutulong ng diskwento sa buwanang gastos ng pamilya.
Turuan din ang bata, kung kaya na niyang maintindihan, na hindi siya dapat mahiya sa paggamit ng kanyang ID.
Praktikal na Payo
- Huwag mahiya — ang ID ang batayan, hindi ang hitsura;
- Hindi mo kailangang ipaliwanag ang iyong kondisyon sa cashier;
- Itago ang kopya ng medical certificate sa bahay, hindi sa wallet; at
- Kung nakaranas ka ng panlalait sa harap ng ibang tao, itala ito — may kaakibat itong pananagutan.
Frequently Asked Questions
Kailangan bang nakikita ang kapansanan para maging PWD? Hindi. Sakop ng batas ang non-apparent disability tulad ng sakit sa puso, epilepsy, mental health condition at autism. Ang batayan ay ang pangmatagalang hadlang, hindi ang hitsura.
Puwede bang tanungin ng cashier kung ano ang kapansanan ko? Hindi mo kailangang ipaliwanag ang iyong kondisyon. Ang balidong PWD ID ang katibayan, at ang trabaho nila ay itala ang ID number at ilapat ang diskwento.
Ano ang gagawin kung pinahiya ako sa harap ng ibang tao? Itala ang pangyayari at kunin ang pangalan ng sangkot. May proteksiyon ang batas laban sa pang-aalipusta at diskriminasyon sa PWD, at may kaakibat itong pananagutan.
Paano kung hindi maniwala ang tindahan sa aking ID? Kunin ang resibo, ang pangalan ng cashier at manager, at ireklamo ito sa PDAO ng inyong lungsod at sa DTI. Huwag makipagtalo sa loob ng tindahan.
This commentary is for general informational purposes only and does not constitute legal advice. For guidance specific to your situation, please consult a licensed attorney.
Kung pinahiya ka o tinanggihan dahil hindi halata ang iyong kapansanan, matutulungan ka naming ihanda ang reklamo. Maaari kaming ma-contact sa Viber o WhatsApp, tumawag sa 0995 433 5550, o mag-email sa vivasnobles@gmail.com.