Kahit nakakulong, may karapatan pa rin ang isang tao: pagkain, tubig, tirahan, at gamot; akses sa abogado at sa pamilya; proteksyon laban sa torture at kahit anong pang-aabuso; at karapatang magreklamo. Ang mga nasa piitan habang nililitis ay tinuturing pa ring inosente hanggang mapatunayang nagkasala.
Malaking bahagi ng mga nasa ating piitan ay hindi pa nahahatulan — nakadetine sila habang nililitis. Ang batas ay malinaw: ang pagkakait ng kalayaan ay hindi pagkakait ng lahat ng karapatan.
Ang Batayang Karapatan
- Pagkain, tubig, at malinis na tirahan — obligasyon ito ng nagpapatakbo ng piitan, hindi kabutihang-loob;
- Medikal na atensyon — kasama ang gamot para sa umiiral nang karamdaman at ang pagpapadala sa ospital kung kailangan;
- Kalayaan sa relihiyon at pagsamba;
- Proteksyon laban sa torture at anumang malupit na pagtrato — may sariling batas ang Pilipinas laban dito, ang RA 9745; at
- Paghihiwalay ng mga menor de edad, ng kababaihan, at ng mga nahatulan na sa mga nakadetine pa lamang.
Ang Karapatang Panlaban
- Abogado — karapatan mong makausap siya nang pribado, at hindi ito puwedeng ipagkait;
- Bisita ng pamilya, ayon sa iskedyul at patakaran ng piitan;
- Piyansa kung piyansahan ang kaso — at kung kulang ang pera, alamin ang recognizance;
- Mabilis na paglilitis — may karapatan kang igiit ito kapag paulit-ulit ang postponement; at
- Pagbawas ng preventive imprisonment sa magiging sentensya, kapag natugunan ang mga kondisyon sa batas.
Kapag May Pang-aabuso
Kung may pananakit, pagkait ng gamot, o pangingikil sa loob:
- Ipaalam agad sa abogado at sa pamilya sa unang bisita, at ipasulat ang detalye;
- Humingi ng medical examination at kopya ng resulta;
- Magreklamo sa warden nang nakasulat, at kung walang aksiyon, sa BJMP o BuCor central office; at
- Maaari ring dalhin sa Commission on Human Rights o sa Ombudsman.
Praktikal na Payo para sa Pamilya
- Dalhin ang mga gamot na may reseta at ipa-record sa infirmary;
- Magtabi ng listahan ng petsa ng hearing at kausapin ang abogado bago ang bawat isa;
- Huwag magbigay ng pera sa sinumang nangangako ng “pabilis” — ito ay pangingikil; at
- Panatilihing regular ang bisita — ito rin ang pinakamabisang paraan para malaman agad kung may nangyayaring mali.
Frequently Asked Questions
Puwede bang ipagkait ang bisita ng abogado? Hindi. Ang karapatang makausap ang abogado nang pribado ay bahagi ng karapatan sa depensa at hindi puwedeng ipagkait ng piitan.
Ano ang gagawin kung may sakit ang nakakulong at hindi ginagamot? Magreklamo nang nakasulat sa warden at humingi ng medical evaluation. Kung walang aksiyon, dalhin sa BJMP o BuCor central office, sa Commission on Human Rights, o sa korteng humahawak ng kaso.
Pareho ba ang detention at pagkakakulong matapos mahatulan? Hindi. Ang nasa detention ay hindi pa nahahatulan at tinuturing pa ring inosente. May pagkakaiba rin sa pasilidad at sa mga programa na maaaring salihan.
Nababawas ba sa sentensya ang panahong nakakulong habang nililitis? Oo, may probisyon sa batas tungkol sa preventive imprisonment na binabawas sa sentensya kung natugunan ang mga kondisyon, kasama ang pagsang-ayon na sumunod sa patakaran ng piitan.
This commentary is for general informational purposes only and does not constitute legal advice. For guidance specific to your situation, please consult a licensed attorney.
Kung may kaanak kayong nasa piitan at may problema sa pagtrato o sa kaso, mahalagang may nagbabantay mula sa labas. Maaari kaming ma-contact sa Viber o WhatsApp, tumawag sa 0995 433 5550, o mag-email sa vivasnobles@gmail.com. Inaasahan naming makausap ka.