Ang pagpapaupa ay gawaing pangangasiwa, kaya karaniwang sapat ang pagsang-ayon ng mayorya ng interes — ibig sabihin, ng mga co-owner na may mas malaking pinagsamang porsyento, hindi ng mas maraming tao. Ang upa ay hindi pag-aari ng nagpaupa: hinahati ito ayon sa porsyento ng bawat isa. Ang mahabang kontrata ng upa ay maaaring ituring na gawaing pagmamay-ari na nangangailangan ng lahat.
Sitwasyon: bakante ang minanang bahay, sayang ang halaga, at gustong paupahan ng isang kapatid. Ayaw ng isa pa. Sino ang masusunod, at kanino mapupunta ang upa?
Mayorya ng Interes, Hindi Bilang ng Tao
Ang pagpapaupa ay itinuturing na gawaing pangangasiwa. Para dito, karaniwang sapat ang pagsang-ayon ng mga co-owner na may mayorya ng interes — ibig sabihin, ng pinagsamang porsyento, hindi ng bilang ng ulo.
- Kung dalawa kayong may tig-tatlumpung porsyento at isa ang may apatnapu, ang dalawa ang may mayorya;
- Kung walang mayorya, o kung malinaw na nakakasama sa iba ang desisyon, puwedeng dalhin sa korte;
- Ang mahabang kontrata ng upa ay maaaring ituring na gawaing pagmamay-ari na nangangailangan ng pagsang-ayon ng lahat; at
- Ang pagbabago ng ari-arian gaya ng pagpapatayo o malaking renobasyon ay laging nangangailangan ng lahat.
Kanino ang Upa
Malinaw ito: ang upa ay bunga ng ari-arian at hinahati ayon sa porsyento ng bawat co-owner. Hindi ito pag-aari ng nagpaupa dahil siya ang nag-asikaso. Puwede siyang kumuha ng makatuwirang gastos sa pangangasiwa at pagkukumpuni, pero kailangan niyang mag-ulat.
Ang karapatan mo:
- Malaman kung magkano ang upa at kung sino ang nangungupahan;
- Makakuha ng iyong porsyento ng netong kita;
- Makakita ng resibo ng mga gastos na ibinabawas; at
- Humingi ng aksyon sa korte kung tuluyang tinatanggihan ka.
Kung Isa ang Nakatira nang Libre
Iba ang sitwasyon kung walang nangungupahan pero may isang co-owner na nakatira nang hindi nagbabayad. Sa karaniwan, may karapatan ang bawat co-owner na gamitin ang ari-arian, kaya hindi awtomatikong may bayad siya. Pero kapag pinipigilan niya ang iba na gamitin ito o sinasarili niya ang buong bahay, may batayan kayong humingi ng makatuwirang halaga ng paggamit, o ng paghahati.
Ang Posisyon ng Nangungupahan
May pangatlong tao sa usapang ito na madalas nakakalimutan: ang nangungupahan. Kung kayo ay magkakapatid na nag-aaway habang may umuupa sa bahay, mahalagang malaman kung ano ang kanyang kalagayan.
Sa karaniwan, ang kontratang pinirmahan ng isang co-owner na may sapat na awtoridad ay may bisa sa pagitan niya at ng nangungupahan. Hindi basta mapapaalis ang umuupa dahil lang may isang co-owner na hindi pumayag. Ang tamang aksyon ng hindi sumang-ayon ay hindi laban sa nangungupahan kundi laban sa kapwa co-owner — paghingi ng bahagi sa upa at, kung kailangan, ng paghahati.
Kung ikaw naman ang nangungupahan sa ganitong ari-arian, protektahan ang sarili mo: hingin ang kopya ng titulo, alamin kung ilan ang may-ari, at ipilit na lumagda ang lahat o na magpakita ng SPA ang pumipirma. Magbayad sa paraang may resibo at may rekord, hindi sa cash na walang patunay. Kapag may away sa pamilya ng may-ari, ang taong walang dokumento ang laging unang naiipit — at ang nawawalang resibo ang pinakakaraniwang dahilan kung bakit napapaalis ang isang umuupang tama naman ang bayad.
Praktikal na Payo
- Gumawa ng maikli at nakasulat na kasunduan ng mga co-owner: sino ang mangangasiwa, magkano ang bayad niya, at paano hahatiin ang kita;
- Ilagay ang kita sa isang hiwalay na account, hindi sa personal na account ng nangangasiwa;
- Ipahayag sa nangungupahan na maraming may-ari — pinoprotektahan siya at kayo;
- Kung matagal nang tensyon, isaalang-alang ang paghahati — mas malinis kaysa taunang pagtatalo sa upa.
Frequently Asked Questions
Puwede bang magpaupa ang isang heir lang? Kung may mayorya siya ng interes o may pahintulot ng mayorya, karaniwang puwede. Kung wala, puwedeng kuwestiyunin ito ng iba at dalhin sa korte.
Sa akin ba ang upa kung ako ang nag-asikaso? Hindi. Ang upa ay hinahati ayon sa porsyento ng lahat ng co-owner. Puwede kang kumuha ng makatuwirang gastos sa pangangasiwa, pero may obligasyon kang mag-ulat.
May bayad ba ang kapatid kong nakatira doon nang libre? Sa karaniwan ay may karapatan siyang gamitin ang ari-arian. Pero kung sinasarili niya ito at hinahadlangan ang iba, may batayan kayong humingi ng makatuwirang bayad o ng paghahati.
Valid ba ang kontrata ng upa na pinirmahan ng isa lang? Karaniwang may bisa ito sa pagitan niya at ng nangungupahan, pero puwedeng kuwestiyunin ng ibang co-owner ang haba at ang kondisyon nito, lalo na kung mahaba ang termino.
This commentary is for general informational purposes only and does not constitute legal advice. For guidance specific to your situation, please consult a licensed attorney.
Kung may minanang bahay kayong pinapaupahan at hindi malinaw ang hatian ng kita, matutulungan namin kayong ayusin ito. Maaari kaming ma-contact sa Viber o WhatsApp, tumawag sa 0995 433 5550, o mag-email sa vivasnobles@gmail.com. Inaasahan naming makausap ka.