May obligasyon ang mga lokal na pamahalaan na ipaskil sa mga kitang-kitang lugar at ilathala online ang kanilang badyet, ang mga gastos, at ang mga dokumento ng procurement, sa ilalim ng patakaran ng DILG sa buong pagbubunyag. Sa barangay, dapat may nakapaskil na badyet at ulat sa barangay hall. Kung wala, magsulat sa punong barangay at sa sangguniang bayan o panlungsod. May karagdagang daan pa: ang ulat ng Commission on Audit, ang mga naka-post na dokumento ng procurement, at ang FOI para sa mga ahensiyang saklaw nito.
Ang tanong na "saan napunta ang pondo?" ay hindi bastusan — ito ay tanong na may batayan sa batas. At may mga dokumentong dapat nang nakalagay sa harap ninyo kahit walang humihingi.
Ano ang Dapat Naka-post
- Taunang badyet at ang mga suplemento nito;
- Ulat ng kita at gastos sa itinakdang panahon;
- Plano at ulat sa procurement at ang mga natapos na kontrata;
- Listahan ng mga proyekto, ang halaga, at ang kontratista; at
- Ulat sa mga espesyal na pondo gaya ng pondo para sa kalamidad at para sa kabataan.
Saan Ito Hahanapin
- Bulletin board ng barangay hall at ng city o municipal hall — sa kitang-kitang lugar;
- Website ng LGU at ang portal ng buong pagbubunyag;
- Sistema ng procurement ng gobyerno, kung saan naka-post ang mga bidding at award;
- Ulat ng Commission on Audit, na pampubliko at naka-post online; at
- Barangay assembly, kung saan may obligasyong mag-ulat ang mga opisyal sa mga residente.
Kung Walang Ipinapakita
- Magsulat ng pormal na hiling sa punong barangay o sa pinuno ng LGU;
- Magpadala ng kopya sa sangguniang bayan o panlungsod at sa DILG;
- Mag-report sa Commission on Audit kung may hinihinalang maling paggamit ng pondo;
- Maghain sa Ombudsman kung may pagbalewala sa tungkulin o katiwalian; at
- Kung sakop ng FOI ang ahensiya, gamitin ito bilang karagdagang daan.
Praktikal na Payo
- Kunan ng litrato ang bulletin board na walang laman — ebidensiya ito ng hindi pagsunod;
- Dumalo sa barangay assembly at magtanong nang mahinahon at tiyak;
- Hilingin ang dokumento nang partikular, hindi "lahat ng papel";
- Kung marami kayong nagtatanong, sabay-sabay maghain — mas mahirap balewalain.
Frequently Asked Questions
Obligado bang ipaskil ng barangay ang badyet nila? May obligasyon ang mga lokal na pamahalaan na ipaskil ang badyet at ang mga ulat sa kitang-kitang lugar at ilathala ang mga ito ayon sa patakaran ng DILG.
Saan ko makikita ang mga kontrata ng LGU? Sa sistema ng procurement ng gobyerno kung saan naka-post ang mga bidding at award, at sa website o bulletin board ng LGU.
Puwede ba akong humingi ng kopya ng resibo ng gastos? Puwede kang humingi ng mga ulat at dokumento. Ang detalyadong voucher ay may sariling proseso — puwede itong hilingin sa Commission on Audit o sa pamamagitan ng imbestigasyon.
Saan ako mag-uulat ng hinihinalang maling paggamit ng pondo? Sa Commission on Audit at sa Office of the Ombudsman. Puwede ring iulat sa DILG at sa sangguniang bayan o panlungsod.
This commentary is for general informational purposes only and does not constitute legal advice. For guidance specific to your situation, please consult a licensed attorney.
Kung may hinihinala kayong maling paggamit ng pondo sa inyong barangay o LGU, matutulungan ka naming ihanda ang reklamo. Maaari kaming ma-contact sa Viber o WhatsApp, tumawag sa 0995 433 5550, o mag-email sa vivasnobles@gmail.com. Inaasahan naming makausap ka.