May bisa ang kontrata ng upa kahit hindi notaryado — nabubuo ito sa pagkakasundo ng mga panig. Pero ang notaryo ay nagbibigay ng malaking bentahe: nagiging pampublikong dokumento ito na may presumption ng regularidad, at kailangan ito kung nais mong ipatala ang lease sa titulo. Para sa mahabang termino, ang notaryo at ang rehistro ang tanging tunay na proteksyon laban sa bagong may-ari.
“Photocopy lang at pirma, ayos na iyan.” Puwede — hanggang sa maibenta ang bahay o may magsabing peke ang pirma mo. Doon nakikita ang halaga ng notaryo.
Ang Batayang Panuntunan
- Bisa sa pagitan ninyo — may bisa ang kontrata kahit pribadong dokumento lang;
- Kailangang nakasulat — kung lampas isang taon ang upa, karaniwang kailangan itong nakasulat para maipatupad; at
- Laban sa ikatlong tao — para maging mabigat ito sa bagong may-ari, kailangan itong nakatala sa Registry of Deeds, at hinihingi nito ang notaryadong dokumento.
Ang Bentahe ng Notaryo
- Nagiging pampublikong dokumento na may presumption na tunay ang pirma;
- Mas mabilis tanggapin bilang ebidensya sa korte at sa mga ahensya;
- Kailangan bago maipatala ang lease sa titulo; at
- Nagsisilbing hadlang sa alegasyong hindi ka pumirma o hindi mo naintindihan.
Kailan Mahalaga ang Rehistro
Kung ang lease mo ay mahaba — halimbawa, negosyo, sakahan, o pangmatagalang tirahan — ang rehistro ang tanging paraan para masiguradong igagalang ito ng sinumang bibili ng ari-arian. Kung hindi nakatala, may karapatan ang bumili na wakasan ito maliban kung alam niya ang lease o may kasunduang kabaligtaran.
Praktikal na Payo
- Para sa maikling upa ng bahay, kadalasang sapat na ang malinaw na nakasulat na kontrata at mga resibo;
- Para sa negosyo o mahabang termino, magnotaryo at magparehistro;
- Siguraduhing may sariling kopya ka na may orihinal na pirma at tatak; at
- Huwag pumirma ng kontratang may blangko, at huwag pumayag na ipirma sa notaryo nang wala ka.
Kailan Sulit ang Dagdag na Gastos
Hindi lahat ng upa ay nangangailangan ng notaryo at rehistro. Ito ang mga sitwasyong halos palaging sulit ang dagdag na abala at bayad.
- Mahabang termino — ilang taon ang kontrata at malaki ang inilalaan mong panahon;
- Puwesto ng negosyo — kung saan ang lokasyon mismo ang puhunan mo;
- May ipapagawa ka sa ari-arian na malaki ang halaga;
- Sakahan o malawak na lupa na pangmatagalang gagamitin;
- May balak ibenta ang may-ari sa panahon ng kontrata; at
- May opsyon kang bumili sa katapusan ng termino.
Sa mga sitwasyong ito, ang halaga ng nawawala kapag biglang nawakasan ang lease ay mas malaki nang husto kaysa sa bayad sa notaryo at sa rehistro. Sa maikling upa naman ng bahay, kadalasang sapat na ang malinaw na nakasulat na kontrata at ang tuloy-tuloy na resibo.
Ano ang Hindi Ginagawa ng Notaryo
May maling akala rin na dapat maiwasan. Ang notaryo ay hindi tagasuri ng patas o hindi patas ng laman ng kontrata.
- Hindi niya ginagarantiyahan na patas ang mga probisyon;
- Hindi niya kinukumpirma na may-ari nga ang nagpapaupa;
- Hindi niya sinusuri kung tugma ang kontrata sa titulo o sa house rules; at
- Hindi ito kapalit ng pagbabasa mo ng kontrata bago pumirma.
Ang ginagawa niya ay patunayan na personal kayong humarap at kusang lumagda. Mahalaga ito, pero ibang usapin ito sa kung mabuti ba para sa iyo ang laman ng pinirmahan mo.
Frequently Asked Questions
May bisa ba ang kontrata ng upang hindi notaryado sa korte? Oo, maipapakita ito bilang ebidensya ng kasunduan. Kailangan mo lang patunayan ang pagiging tunay ng pirma, na mas madali kung notaryado ang dokumento.
Magkano ang notaryo ng kontrata ng upa? Nag-iiba ito depende sa notaryo at sa lugar. Karaniwang maliit ang bayad kumpara sa halaga ng proteksyong ibinibigay nito, lalo na sa mahabang termino.
Paano ipatatala ang lease sa titulo? Sa pamamagitan ng pagsusumite ng notaryadong kontrata sa Registry of Deeds kung saan nakarehistro ang ari-arian, para ma-annotate ito sa titulo.
Kailangan bang notaryado ang renewal ng kontrata? Hindi hinihingi para sa bisa, pero mainam na sundin ang parehong pormalidad ng orihinal, lalo na kung nakatala ito sa titulo at nais mong manatili ang proteksyon.
This commentary is for general informational purposes only and does not constitute legal advice. For guidance specific to your situation, please consult a licensed attorney.
Kung may mahabang kontrata ng upa kang gustong protektahan, matutulungan ka naming ihanda at ipatala ito nang maayos. Maaari kaming ma-contact sa Viber o WhatsApp, tumawag sa 0995 433 5550, o mag-email sa vivasnobles@gmail.com. Inaasahan naming makausap ka.