Ang legitime ay ang bahagi ng estate na reserbado ng batas para sa mga compulsory heirs — hindi mo ito puwedeng bawiin o ipamigay sa iba. Ang free portion ay ang natitira, at doon ka malayang magpasya. Kung may mga lehitimong anak, kalahati ng estate ang kanilang legitime. Ang naiwang asawa at ang mga anak sa labas ay kumukuha ng kanilang parte mula sa natitirang kalahati.
Karaniwang akala ng marami: “Pag-aari ko ito, kaya kahit kanino ko puwedeng ipamana.” Hindi totoo sa Pilipinas. Pinaghahati ng batas ang iyong estate sa dalawang bahagi — ang bahaging reserbado at ang bahaging malaya. Ang paglabag dito ang pinakamadalas na dahilan kung bakit binubuwag ng korte ang isang huling habilin.
Ang Legitime: Ang Reserbadong Bahagi
Ang legitime ay ang minimum na parte na iniaatas ng batas para sa mga compulsory heirs. Sila ang mga lehitimong anak at apo, ang mga lehitimong magulang at ninuno kapag walang anak, ang naiwang asawa, at ang mga anak sa labas.
- Mga lehitimong anak — kalahati ng buong estate, hinati nang pantay sa kanila;
- Naiwang asawa — kung isa ang anak, ikaapat na bahagi; kung dalawa pataas, katumbas ng parte ng isang anak, kinukuha sa disposable na bahagi;
- Anak sa labas — kalahati ng legitime ng isang lehitimong anak; at
- Mga magulang, kapag walang anak — kalahati ng estate.
Ang Free Portion: Ang Malayang Bahagi
Ang natitira pagkatapos ilaan ang lahat ng legitime ay ang free portion o disposable portion. Dito mo puwedeng ilagay ang mga hiling mo: bigyan ang isang inaanak, ang matagal nang kasambahay, ang simbahan, ang isang anak na nangangailangan nang higit, o ang partner na hindi mo naikasal.
Kung wala kang compulsory heirs — walang anak, walang magulang, walang asawa — ang buong estate mo ay free portion. Malaya mong maipapamana ang lahat kahit kanino.
Paano Ito Kinakalkula
Hindi lang ang naiwan mo sa araw ng kamatayan ang batayan. Ang tawag sa tamang paraan ay collation: ibinabalik muna sa papel ang halaga ng mga donasyong ibinigay mo habang buhay, idinaragdag sa aktwal na naiwang ari-arian, at binabawas ang mga utang. Ang resulta ang siyang batayan ng legitime.
Kaya kung ipinamigay mo na ang halos lahat sa isang anak habang buhay ka, hindi iyon nakakaligtas — puwedeng ibawas iyon sa kanyang parte o bawasan ang donasyon kung nasagasaan nito ang legitime ng iba.
Ang Karaniwang Maling Akala
Tatlong paniniwala ang paulit-ulit naming itinutuwid. Una: “Pag-aari ko ito kaya kahit kanino ko puwedeng ibigay.” Totoo habang buhay ka — malaya kang magbenta at gumamit — pero hindi totoo pagdating sa pamana. Ikalawa: “Basta hindi ko sila binanggit, wala silang parte.” Kabaligtaran ang epekto; ang tuluyang pagkakaligta sa isang anak ay mas malubha kaysa sa pagbibigay ng kaunti.
Ikatlo: “Ipapamigay ko lahat habang buhay ako para walang mamanahin.” Hindi ito gumagana. Ang mga donasyong ibinigay mo ay ibinabalik sa papel sa pagkalkula ng legitime, at kung nasagasaan nito ang parte ng ibang compulsory heirs, puwedeng bawasan ang donasyon pagkamatay mo. Ang legitime ay hindi maiiwasan sa pamamagitan ng timing — ang naibabago lang ay ang buwis at ang antas ng gulo.
Praktikal na Payo
- Gumawa ng listahan ng lahat ng ari-arian at utang bago mag-isip ng will — hindi ka makakagawa ng tamang plano nang walang numero;
- Kung gusto mong bigyan ng mas malaki ang isang anak, gawin ito sa loob ng free portion, hindi sa pamamagitan ng pagbawas sa legitime ng iba;
- Idokumento ang mga tulong na ibinigay mo sa bawat anak, at sabihin sa deed kung ito ba ay advance sa mana o hindi;
- Ipa-review ang will sa abogado — ang isang maling probisyon ay puwedeng magbuwag sa buong plano sa probate.
Frequently Asked Questions
Puwede ko bang ipamana ang lahat sa isang anak lang? Hindi. Ang legitime ng bawat lehitimong anak ay protektado. Puwede mong bigyan ng mas malaki ang isa sa pamamagitan ng free portion, pero hindi mo puwedeng burahin ang parte ng iba.
Kasama ba ang mga donasyong ibinigay ko noong buhay pa ako? Oo. Sa pagkalkula ng legitime, ibinabalik sa papel ang halaga ng mga donasyon at idinaragdag sa estate. Kung nasagasaan ang legitime, binabawasan ang donasyon.
Gaano kalaki ang free portion kung may asawa at dalawang anak ako? Kalahati ng estate ang legitime ng dalawang anak. Ang asawa ay kumukuha ng parteng katumbas ng isang anak mula sa natitirang kalahati. Ang matitira pagkatapos noon ang tunay na free portion.
Ano ang mangyayari kung labis ang ibinigay ko sa will? Babawasan ito sa probate hanggang sa maibalik ang legitime ng mga compulsory heirs. Hindi buong-buong binubuwag ang will kung ang depekto ay sa dami lamang ng ibinigay.
This commentary is for general informational purposes only and does not constitute legal advice. For guidance specific to your situation, please consult a licensed attorney.
Kung gusto mong malaman kung gaano talaga kalaki ang malaya mong maipapamana, matutulungan ka naming i-compute ito batay sa aktwal mong ari-arian. Maaari kaming ma-contact sa Viber o WhatsApp, tumawag sa 0995 433 5550, o mag-email sa vivasnobles@gmail.com. Inaasahan naming makausap ka.