Sa ilalim ng Indigenous Peoples’ Rights Act, RA 8371, kinikilala ang karapatan ng mga katutubong komunidad sa kanilang ancestral domain at ancestral land batay sa matagal at makasaysayang pag-okupa. Ang katibayan nito ay ang Certificate of Ancestral Domain Title o Certificate of Ancestral Land Title na iniisyu sa pamamagitan ng NCIP. Ang ancestral domain ay pag-aari ng komunidad at karaniwang hindi maaaring ibenta sa mga hindi miyembro.
May mga lupaing hindi sumusunod sa ordinaryong tuntunin ng pagbili at pagbebenta. Kung ang lupang tinitingnan mo ay nasa loob ng ancestral domain, kailangan mong maintindihan ang ibang sistema bago ka gumastos.
Ang Dalawang Konsepto
- Ancestral domain — ang mas malawak na lupain at yamang inookupahan at ginagamit ng isang katutubong komunidad, kasama ang kagubatan, ilog, at pastulan; pag-aari ito ng komunidad;
- Ancestral land — ang lupang inookupahan ng mga indibidwal, pamilya, o angkan sa loob ng komunidad; at
- Katibayan — ang Certificate of Ancestral Domain Title at ang Certificate of Ancestral Land Title, na iniisyu sa pamamagitan ng NCIP.
Ang Mga Pangunahing Karapatan
- Karapatan sa pagmamay-ari at pagtatamasa ng lupain at ng yamang likas dito;
- Karapatan sa kapayapaan at kaligtasan mula sa sapilitang pagpapaalis;
- Karapatan sa free and prior informed consent — walang proyektong maaaring pumasok nang walang wastong konsultasyon at pagsang-ayon ng komunidad; at
- Karapatan sa sariling sistema ng katarungan at pamamahala, ayon sa kanilang kaugalian.
Bakit Hindi Ito Basta Naibebenta
Ang ancestral domain ay itinuturing na pag-aari ng komunidad at hindi ng indibidwal, at may mga limitasyon sa paglilipat nito lalo na sa mga hindi miyembro. Ito ang dahilan kaya mapanganib ang bumili ng lupa sa loob ng ancestral domain batay lamang sa pribadong kasunduan sa isang tao.
Praktikal na Payo
- Kung bibili ka ng lupa sa lugar na may katutubong komunidad, alamin sa NCIP kung nasa loob ito ng ancestral domain;
- Huwag umasa sa tax declaration lamang — hindi nito sinasagot ang tanong na ito;
- Kung ikaw ay miyembro ng komunidad at may alitan sa loob, may sariling proseso ito na kinikilala ng batas; at
- Kung may proyektong papasok sa inyong lupain, igiit ang wastong konsultasyon at ang proseso ng pagsang-ayon.
Frequently Asked Questions
Puwede bang bumili ng lupa sa loob ng ancestral domain? Napakalimitado nito at mapanganib kung batay lamang sa pribadong kasunduan. Ang ancestral domain ay pag-aari ng komunidad at may mga limitasyon sa paglilipat lalo na sa mga hindi miyembro.
Ano ang CADT at CALT? Ang Certificate of Ancestral Domain Title ay para sa lupain ng komunidad, at ang Certificate of Ancestral Land Title ay para sa lupang inookupahan ng pamilya o angkan sa loob nito. Iniisyu ito sa pamamagitan ng NCIP.
Ano ang free and prior informed consent? Ito ang karapatan ng komunidad na malaman, mapag-usapan, at pagpasyahan ang anumang proyektong papasok sa kanilang lupain bago ito matuloy, sa pamamagitan ng kanilang sariling proseso.
Saan magrereklamo kung may lumalabag sa karapatan sa ancestral domain? Sa NCIP at sa mga kaukulang ahensya, at maaari ring maghain ng kaso. Mahalaga ang dokumentasyon ng pag-okupa at ang mga rekord ng konsultasyon.
This commentary is for general informational purposes only and does not constitute legal advice. For guidance specific to your situation, please consult a licensed attorney.
Kung may usapin kayong may kinalaman sa ancestral domain o sa lupang katutubo, matutulungan ka naming alamin ang tamang daan. Maaari kaming ma-contact sa Viber o WhatsApp, tumawag sa 0995 433 5550, o mag-email sa vivasnobles@gmail.com. Inaasahan naming makausap ka.