Ang inventory ay ang kumpletong listahan ng lahat ng ari-arian at karapatan ng namatay sa araw ng kanyang kamatayan; ang appraisal ay ang pagtatakda ng halaga nito. Ito ang pundasyon ng estate tax at ng paghahati. Sa judicial settlement, isinusumite ito sa korte sa loob ng itinakdang panahon mula sa pagkakatalaga ng administrator. Sa extrajudicial, ito ang nagiging listahan sa deed at sa BIR filing.
Bago ka makapaghati at bago ka makapagbayad ng buwis, kailangan mong malaman kung ano nga ba ang naiwan. Mukhang simple, pero ito ang yugtong pinakamadalas magkulang, at ang kulang na listahan ang pinakamadalas na dahilan ng pagbabalik ng papeles sa BIR.
Ano ang Isinasama
- Real property — lupa, bahay, condo, kasama ang mga walang titulo pero may tax declaration;
- Personal property — sasakyan, alahas, kasangkapan, kagamitan sa negosyo;
- Pinansiyal na ari-arian — bank deposits, time deposits, shares of stock, bonds, mutual funds;
- Karapatan — interes sa negosyo, pautang na dapat bayaran sa namatay, royalties, at mga natanggap na claim; at
- Ari-arian sa ibang bansa — kung Pilipino o residente ang namatay, kasama ito sa gross estate.
Paano Pinapahalagahan
Ang halaga ay batay sa araw ng kamatayan, hindi sa araw na ginawa mo ang listahan. Para sa lupa, ang mas mataas sa pagitan ng zonal value ng BIR at ng fair market value sa assessor ang karaniwang batayan. Para sa shares na nakalista sa palitan, ang presyo sa araw na iyon. Para sa bank deposits, ang balanse sa araw ng kamatayan.
Dito madalas nagkakamali ang pamilya: ginagamit nila ang presyong binili noon o ang inaakalang halaga ngayon. Pareho itong mali para sa buwis.
Ang Madalas Nakakalimutan
- Lumang bank account na maliit ang laman pero may laman pa rin;
- Lupang binili noon na hindi pa naililipat ang titulo — karapatan pa rin ito;
- Interes sa isang lupang minana ng namatay mula sa kanyang magulang na hindi pa nasesettle;
- Shares sa isang cooperative o sa isang pamilyang korporasyon; at
- Utang na dapat sana ay binabayaran sa kanya ng ibang tao.
Ang huling dalawang punto ay madalas maging pinagmumulan ng away pagkalipas ng ilang taon, kaya mas mabuting isulat kaysa ipagwalang-bahala.
Ang Listahang Dapat Ninyong Panatilihin
Gumawa ng isang master list na ipinamamahagi sa lahat ng heirs, at i-update ito habang may nadaragdag. Ang haligi nito ay simple: uri ng ari-arian, paglalarawan at numero ng dokumento, lokasyon, halaga sa araw ng kamatayan, batayan ng halaga, at ang katayuan ng papeles.
Dalawa ang silbi nito. Una, ito ang gagamitin ninyo sa BIR at sa korte, kaya hindi na kayo maghahanap muli sa bawat yugto. Ikalawa, at mas mahalaga: ang bukas na listahan ang pinakamabisang pananggalang laban sa hinala. Karamihan ng away sa mana ay nagsisimula sa pakiramdam na may itinatago, hindi sa aktwal na pagtatago. Kapag nakikita ng lahat ang parehong listahan mula sa unang araw, malaki ang nababawas sa tensyon — kahit hindi pa kayo magkasundo sa hatian.
Praktikal na Payo
- Simulan sa mga papeles sa bahay, pagkatapos ay i-verify sa Registry of Deeds at sa assessor;
- Humingi ng bank certification para sa bawat account — ito ang tinatanggap ng BIR;
- Kumuha ng zonal value certification sa BIR RDO na nasasakupan ng ari-arian;
- Panatilihing isang dokumento ang master list at i-update ito habang may nadaragdag — ito rin ang gagamitin ninyo sa hatian.
Frequently Asked Questions
Kasama ba ang ari-ariang wala sa pangalan ng namatay? Kung may karapatan siya rito, oo. Halimbawa ay lupang binili niya na hindi pa nailipat ang titulo, o parte niya sa mana ng kanyang magulang na hindi pa naaayos.
Anong halaga ang gagamitin ko? Ang halaga sa araw ng kamatayan. Para sa lupa, ang mas mataas sa pagitan ng zonal value ng BIR at ng fair market value sa assessor ang karaniwang batayan.
Kailangan bang isama ang mga gamit sa bahay? Sa pormal na inventory, dapat isama ang mga bagay na may tunay na halaga gaya ng sasakyan at alahas. Ang mga karaniwang gamit sa bahay ay hindi karaniwang binibigyan ng halaga nang isa-isa.
Ano ang mangyayari kung may nakalimutan kami? Puwedeng mag-file ng amended na estate tax return at gumawa ng karagdagang settlement para sa naiwang ari-arian. Mas mainam itong ayusin kaysa iwang nakapangalan sa namatay.
This commentary is for general informational purposes only and does not constitute legal advice. For guidance specific to your situation, please consult a licensed attorney.
Kung kailangan ninyong buuin ang listahan ng naiwang ari-arian, matutulungan namin kayong kumpletuhin ito nang tama para sa BIR. Maaari kaming ma-contact sa Viber o WhatsApp, tumawag sa 0995 433 5550, o mag-email sa vivasnobles@gmail.com. Inaasahan naming makausap ka.